Regions
Region Spisza i Słowacki Raj
Spisz to region Słowacji, który ma wszelkie atuty, by być popularnym celem podróży. Leży pomiędzy czterema parkami narodowymi. Na północnym zachodzie otwiera drogę do Tatrzańskiego Parku Narodowego, a na północy zaprasza do Pienińskiego Parku Narodowego. Na południowym wschodzie znajduje się Park Narodowy Słowacki Raj, natomiast na południowym zachodzie Park Narodowy Niżne Tatry.
Niezależnie od tego, w którą stronę zechcesz ruszyć, Spisz nie pozwoli Ci tak łatwo wyjechać. Zachwycają jego kotliny, ale także niezwykle bogaty skarbiec zabytków sztuki i historii, zwłaszcza gotyckiej i renesansowej architektury, rzeźby, malarstwa ściennego i tablicowego. Region szczyci się również bogactwem trawertynów. To tutaj znajduje się największy pod względem powierzchni zamek Europy – Zamek Spiski. Późnogotycki ołtarz z drewna lipowego w kościele św. Jakuba w Lewoczy jest najwyższy na świecie w swojej kategorii. Wieża kościoła Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, najwyższa wieża kościelna na Słowacji, z każdej strony stanowi najbardziej charakterystyczny element panoramy Spiskiej Nowej Wsi. Miasto słusznie nazywane jest Bramą do Słowackiego Raju. Już po krótkim spacerze park narodowy oferuje niezapomniany widok z Tomaszowskiego Widoku (Tomášovský výhľad). Nie oderwiesz wzroku od krajobrazu również podczas przejścia Przełomem Hornadu czy przez pozostałe wąwozy i doliny parku. Popularną atrakcją jest także urokliwe, najmniejsze zoo na Słowacji.
Najbardziej znane miejsca
Wędrówkę po Spiszu zaczynamy od romańsko-gotyckiej perły – wpisanego na listę UNESCO Zamku Spiskiego. To tutaj urodził się Jan Zápolya, ostatni król Węgier przed objęciem tronu przez dynastię Habsburgów. Zamek należy do najbardziej rozległych kompleksów zamkowych Europy i jest największym zamkiem na Słowacji.
Tę podróż przez średniowiecze warto kontynuować, odwiedzając Spiską Kapitułę, katedrę św. Marcina oraz tak zwaną Spiską Jerozolimę. Znakomitym pomysłem jest też wypad do Žehry z jej wczesnogotyckim kościołem Ducha Świętego i cennymi freskami. Wśród pobliskich atrakcji przyrodniczych wyróżnia się Dreveník – skalisty płaskowyż o długości około dwóch kilometrów, z charakterystycznymi trawertynowymi wieżami. To największa formacja trawertynowa na Słowacji. O historii pobliskiego średniowiecznego miasta Spiskie Włochy (Spišské Vlachy) opowiadają domy mieszczańskie, gotycki ratusz i pierwotnie romański kościół.
Kierując się na zachód, docieramy do Markušoviec, gdzie uwagę przyciąga wspaniały renesansowy pałac, później przebudowany w stylu rokoko. Należy do niego również park francuski z letnim pałacykiem Dardanely. Około pięciu kilometrów od miejscowości znajduje się znana formacja geologiczna na styku dwóch różnych warstw skalnych – Markušovski Grzyb Skalny. Ma około ośmiu metrów wysokości. Wiatr, deszcz i mróz silniej oddziałują na szybciej wietrzejący „trzon”, podczas gdy „kapelusz” jest bardziej odporny.
Hornad prowadzi nas dalej do Spiskiej Nowej Wsi, której panoramę już z daleka wyznacza najwyższa wieża kościelna na Słowacji, licząca 87 metrów. Należy ona do kościoła parafialnego Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny z połowy XIV wieku. Zachował się także klasycystyczny kościół ewangelicki z końca XVIII wieku. Imponuje największy na Słowacji rynek o wrzecionowatym kształcie, otoczony domami mieszczan i rzemieślników oraz klasycystycznym ratuszem. Zabudowa ta pozwala wyobrazić sobie dawne znaczenie miasta.
Prawdziwym skarbem kultury i historii wśród słowackich miast jest stara Lewocza z XIV-wiecznym kościołem parafialnym św. Jakuba i jego niezwykle cennym wyposażeniem reprezentującym średniowieczną sztukę sakralną. Późnogotycki ołtarz główny św. Jakuba z drewna lipowego ma 18,6 metra wysokości i jest najwyższy na świecie w swojej kategorii. Podczas spaceru po mieście od razu zwracają uwagę renesansowy dom Thurzonów oraz ratusz, którego początki sięgają XV wieku.
Nieodłączną częścią podróży po Spiszu jest urzekający krajobraz skał i wąwozów Słowackiego Raju, w tym przejście Przełomem Hornadu i Suchą Belą.
Spisz zachwyca również zimą. W okolicach Mlynków, Dediniek i Hnilčíka oferuje narciarstwo zjazdowe i biegowe rodzinom z dziećmi, początkującym oraz doświadczonym gościom. Dostępne są ośrodki Biele Vody, Dedinky, Gugeľ i Mraznica. Ten ostatni ma główną trasę zjazdową o długości 1650 metrów i różnicy wysokości 282 metrów.
Spisz oferuje wiele możliwości uprawiania narciarstwa biegowego. W okolicach Dobszyńskiej Jaskini Lodowej dostępne są cztery oznakowane i przygotowywane maszynowo pętle o długości od 2,4 do 4,5 kilometra. W Mlynkach – Biele Vody znajduje się kilka utrzymywanych tras, w tym około dziesięciokilometrowa pętla wokół Kráľovej hory.
Kolejne trasy znajdziesz w ośrodku Grajnár koło Spiskiej Nowej Wsi, na lotnisku w Spiskiej Nowej Wsi, w rejonie Schulerloch oraz w Novoveskej Hucie, gdzie najdłuższa pętla ma 20,5 kilometra. Ich przygotowanie zależy od aktualnych warunków śniegowych.
Najważniejsze gotyckie zabytki Spisza łączy Szlak Gotycki, przebiegający także przez Gemer.
Mniej znane zakątki
Na obrzeżach Spiskiej Nowej Wsi znajduje się najmniejsze i najmłodsze zoo na Słowacji. Liczne drzewa i krzewy zapewniają przyjemny cień zwierzętom i odwiedzającym. Spisz stał się domem dla dużej części rodziny M. R. Štefánika. W Spiskiej Nowej Wsi znajduje się podobno najpiękniejszy poświęcony mu pomnik oraz dom, w którym jego matka Albertína mieszkała u młodszego syna Ladislava i zmarła. Zaledwie kilka metrów od domu, w parku pod najwyższą wieżą, stoi Pomnik Elektryfikacji Miasta (1894), gdyż Spiska Nowa Wieś wyprzedziła pod tym względem Bratysławę i inne europejskie stolice.
Pobliskie Smižany, największa wieś na Słowacji, oferują wystawę w rodzinnym domu kapitana Jána Nálepki, znanego bojownika z czasów II wojny światowej. Warto zobaczyć także cenny wczesnogotycki kościół z połowy XIII wieku, choć wielokrotnie go przebudowywano.
Ze Smižan jest już tylko krok do Słowackiego Raju, gdzie natura i piesze wędrówki przynoszą prawdziwe odprężenie. Niezapomnianych wrażeń dostarcza via ferrata Kyseľ oraz unikatowe na skalę światową łąki Kopanické lúky. Południe parku jest popularne dzięki zbiornikowi Palcmanská Maša pod południowymi skalistymi urwiskami Gerav oraz pobliskiej bazie noclegowej, sportowej i rekreacyjnej.
W letnie upały polecamy kąpielisko naturalne w strefie rekreacyjnej Levočská dolina koło Lewoczy. Kościół ewangelicki stoi w południowej części lewockiego rynku. W jego wnętrzu są trzy empory, mieszczące organy, archiwum i cenną bibliotekę.
Jeden z ostatnich zabytkowych krytych mostów drewnianych na Słowacji znajduje się w Kluknavie. O jego jakości świadczy fakt, że pierwszy generalny remont przeprowadzono dopiero po stu latach. W centrum Kluknavy stoi dzwonnica św. Floriana z 1795 roku.
Z wielkiego średniowiecznego Zamku Spiskiego można wyruszyć do małego kościoła w Chraści nad Hornádom, zbudowanego na wyjątkowej piaskowcowej Farskiej skale. Uważa się go za jeden z najstarszych obiektów sakralnych na Słowacji. Nie należy omijać również Spišskiego Hrušova z renesansowo-barokowym pałacem. Najważniejszym zabytkiem Bijacoviec jest pałac Csákych z XVIII wieku, typowa rezydencja późnobarokowa, łącząca także cechy rokoka i klasycyzmu.
Jeśli chcesz zobaczyć kolejną dużą wieś górniczą, odwiedź Rudňany. Mieszkańcy utrzymywali się tu z górnictwa już w XIV wieku. Wydobywali srebro i miedź, później także żelazo i rtęć. Górska wieś górnicza Poráč wraz z piękną doliną Poráčská dolina jest dziś ośrodkiem turystycznym z licznymi atrakcjami i wyciągami narciarskimi. Latem ciekawą propozycją jest też Hnilecka Magistrala Rowerowa. Gelnica oferuje skansen górniczy, kruszarnię rudy Pochwerk, sztolnię dziedziczną Jozef, ścieżki tlenowe oraz muzeum górnictwa.
Kuchnia regionalna
Zanim wspomnimy o legendarnych spiskich parówkach i pierogach, podajmy zupę: kminovą polifkę, czyli zupę kminkową, lub pyszną bryndzovą polifkę. Tak jak smak tej ostatniej zapewniała dobra bryndza, tak tajemnica spiskich parówek tkwiła w wysokiej jakości mięsie pochodzącym wyłącznie z wysokogórskich pastwisk, papryce i przyprawach nadających charakterystyczny smak. Ważny był również gatunek drewna używanego do wędzenia. Parówki jedzono zawsze rękami, a oznaką jakości było chrupnięcie przy ugryzieniu. Spisz to jednak nie tylko parówki: typowe są różne potrawy ziemniaczane, nadziewane pierogi i haluszki, oczywiście ze znakomitą, zdrową bryndzą o smaku przywodzącym na myśl kwiaty i zioła spiskich łąk. Do regionalnych dań należą też nalešniky, podobne do placków, oraz ziemniaczany placek gruľovnik. Spiszacy zawsze doceniali bogactwo witamin w kiszonej kapuście. Od dawna też wierzą i do dziś powtarzają, że najlepsza „na wypalenie robaka”, według ludowego powiedzenia, jest spiska borovička, czyli jałowcówka.
Typowe produkty regionu
Często mówi się, że otoczenie i krajobrazy wpływają na człowieka oraz jego twórczość. Spisz od dawna był zamożnym regionem i zachował to bogactwo w widocznej, namacalnej postaci: różnorodnych regionalnych produktach spożywczych i tradycyjnym rękodziele. Turyści chętnie zabierają na pamiątkę ziołowe upominki. Mieszkańcy Spisza rozgrzewali się nimi podczas zim, które dawniej były tu naprawdę surowe. Z powodu chłodu rozwinęło się także kuśnierstwo. Skóry i futra owiec, jagniąt oraz dzikich lisów, wilków i niedźwiedzi służyły nie tylko do szycia kożuchów, lecz także futrzanych kamizelek, tradycyjnych kurtek, czapek i rękawic. Takie wyroby mogą przypominać o tym malowniczym regionie również po powrocie do domu.
Na drogę po wędrówkach po Spiszu zabierz tradycyjny świeży ser owczy lub spiską bryndzę.
